Phát Triển Chăn Nuôi Bền Vững Ở Việt Nam

I. VÌ SAO PHẢI PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG?
Do áp lực của tăng dân số và tốc độ đô thị hoá, do các sai lầm trong lựa chọn kỹ thuật, con người đang phải đối mặt với những thách thức to lớn. Tài nguyên thiên nhiên cạn kiệt, thiên tai xảy ra bất thường, bầu khí quyển, nguồn nước bị ô nhiễm nặng... đang đe dọa cuộc sống của mọi người. Hơn lúc nào hết đòi hỏi phải có những hành động kịp thời nhằm ngăn chặn đà suy thoái của môi trường sống

Đất nước ta đang đẩy mạnh quá trình công nghiệp hoá và hiện đại hoá. Trong nông nghiệp, quá trình chuyển dịch kinh tế đang diễn ra sôi nổi ở khắp nơi trên đất nước. Làm thế nào để phát triển nhanh nhưng không tác động xấu đến môi trường, đến sinh hoạt bình thường của cộng đồng đang là mối quan tâm của toàn xã hội.

Trước tình hình khủng hoảng tài chính toàn cầu, vấn đề phát triển bền vững lại càng nổ lên gay gắt bởi nó quan hệ đên an sinh xã hội, là điều kiện để công nghiệp hoá, hiện đại hoá thành công.

Sự tăng dân số đang gia tăng áp lực lên việc khai thác tài nguyên thiên nhiên. Mà tài nguyên thiên nhiên thì lại rất có hạn: đất trồng cho nông nghiệp, nguồn nước và các vật tư khác là những yếu tố hạn chế. Ngay dầu lửa, nguồn năng lượng chủ yếu của công nghiệp cũng không còn là bao, có nhiều dự đoán khác nhau có thể là còn khai thác được 30-50 năm, cũng có thể là ngắn hơn.

Cứ mỗi năm thế giới lại tăng thêm từ 80 - 100 triệu người. Tăng dân số có nghĩa là tăng nhu cầu lương thực và thực phẩm, áp lực về công ăn việc làm theo đó cũng tăng lên. Từ thống kê của ILRI cho thấy nhu cầu sữa, thịt, trứng và thức ăn gia súc ở vùng châu Á, Thái bình Dương đã tăng gấp đôi so với năm 1980. Theo ước tính thì dân số thế giới sẽ tăng từ 6.02 tỉ hiện nay lên 7,5 tỉ vào năm 2020. Và nước ta cũng sẽ tăng lên đến 100 triệu người vào năm 2020. Riêng nước ta mỗi năm nông nghiệp phải nuôi thêm 1 triệu miệng ăn, có nghĩa là phải có thêm khoảng 1 triệu tấn lương thực mỗi năm, chưa kể các loại thực phẩm.

Sự khai thác tài nguyên quá mức đã dẫn đến tàn phá thiên nhiên; gây xói mòn, ô nhiễm đất, nước, khí trời, làm mất đa dạng sinh học và đang thu hẹp môi trường sinh sống của nhiều loài động thực vật kể cả loài người.

Những thảm họa không lường được sẽ xảy ra cùng với việc trái đất nóng lên, ngập lụt, khô cằn, thay đổi khí hậu sẽ diễn ra ở nhiều vùng.

Năm 1983 Liên Hiệp Quốc đã lập ra một Uỷ ban độc lập gọi là “Uỷ ban Quốc tế về môi trường và phát triển WCED” Trong báo cáo “Tương lai chung của chúng ta” năm 1987 đã chỉ rõ những vấn đề nghiêm trọng đang đe dọa tương lai của loài người.

“Trái đất chỉ có một, nhưng thế giới lại không phải là một. Tất cả chúng ta phải dựa vào bầu khí quyển để giữ cho cuộc sống. Tuy vậy mỗi cộng đồng, mỗi nước đều phần đấu để tồn tại và phồn vinh mà ít chú ý đến những cộng đồng khác. Một số nước đã thụ hưởng tài nguyên của trái đất đến mức chỉ còn lại rất ít cho thế hệ mai sau. Một số nước khác đông hơn về số lượng lại thụ hưởng được rất ít và phải sống với viễn cảnh đói nghèo, cùng khổ, bệnh tật và chết sớm”.

Nhưng cái thất bại thì cũng đã quá rõ ràng. Đó là nhãn quan thiển cận khi đeo đuổi mục tiêu phồn vinh. Vì nghèo đói người ta sẵn sàng bóc lột thiên nhiên từ hình thức thô sơ chặt phá đến áp dụng các công cụ máy móc. Các hệ thống sản xuất sai lầm chỉ nhằm cái lợi trước mắt có lúc đã để lại những tai họa khôn lường. Ngay trong nông nghiệp việc trồng sắn năm này qua năm khác đã làm cho mầu mỡ đất suy kiệt; nuôi tôm thâm canh quá mức dẫn đến sự tàn phá hầu hết các rừng sú vẹt ven biển, những loại cây quý không dễ gì mọc được và đã chống chọi với sóng biển kiên cường đến như vậy.

Rõ ràng là con người thế hệ này phải nghiên cứu và phát triển những hình thức sản xuất phù hợp nhất, thông minh nhất cho thời đại của họ và cả cho các thế hệ sau này.

II. THẾ NÀO LÀ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG?
Cho đến nay có rất nhiều định nghĩa về sự phát triển bền vững, trong đó định nghĩa được nhắc đến nhiều nhất là định nghĩa của Uỷ ban Thế giới về Môi trường & Phát triển đưa ra năm 1987: “Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của thế hệ tương lai”. Ngày nay khái niệm bền vững phải nhằm hướng tới: bền vững về kinh tế bền vững về chính trị, xã hội và bền vững về môi trường. Về phát triển nông nghiệp bền vững ta có thể dẫn ra định nghĩa của TAC/CGIAR (Ban cố vấn kỹ thuật thuộc nhóm chuyên gia quốc tế về nghiên cứu nông nghiệp): “Nông nghiệp bền vững phải bao hàm sự quản lý thành công tài nguyên nông nghiệp nhằm thoả mãn nhu cầu của con người đồng thời cải tiến chất lượng môi trường và gìn giữ được tài nguyên nhiên nhiên”.

Cũng có một định nghĩa tương tự nói rõ hơn ảnh hưởng của nông nghiệp bền vững và kinh tế xã hội, môi trường như “Nông nghiệp bền vững là một nền nông nghiệp về mặt kinh tế bảo đảm được hiệu quả lâu dài cho cả tương lai; về mặt xã hội không làm gay gắt sự phân hoá giàu nghèo, nhằm bảo hộ một bộ phận lớn nông dân, không gây ra những tệ nạn xã hội nghiêm trọng; về mặt tài nguyên môi trường, không làm cạn kiệt tài nguyên, không làm suy thoái và huỷ hoại môi trường”.

Như vậy là sự phát triển bền vững luôn luôn bao gồm các mặt:
  • Khai thác sử dụng hợp lý nhất tài nguyên thiên nhiên hiện có để thoả mãn nhu cầu ăn ở của con người.
  • Gìn giữ chất lượng tài nguyên thiên nhiên cho các thế hệ sau.
  • Tìm cách bồi dưỡng tái tạo năng lượng tự nhiên thông qua việc tìm các năng lượng thay thế, nhất là năng lượng sinh học (chu trình sinh học).
Từ các định nghĩa trên ta thấy được các mục tiêu phải đạt, đó là:
  • Kinh tế sống động
  • Kỹ thuật thích hợp
  • Xã hội tiếp nhận
Suy rộng ra, nói đến phát triển bền vững là đề cập đến các mối quan hệ xã hội, trình độ phát triển kinh tế với các biện pháp kỹ thuật được áp dụng.

Ta có thể giải thích sâu hơn về khái niệm bền vững thông qua 3 phương diện: bền vững về kinh tế, về môi trường và về xã hội.

Yếu tố kinh tế tất nhiên đóng vai trò quan trọng trong phát triển bền vững. Nó thúc đẩy sự phát triển của cả hệ thống kinh tế, tạo cơ hội tiếp xúc với những nguồn tài nguyên một cách thuận lợi và quyền sử dụng những nguồn tài nguyên thiên nhiên được chia sẻ một cách bình đẳng. Yếu tố được chú trọng ở đây phải là tạo ra sự thịnh vượng chung cho tất cả mọi người, không chỉ tập trung mang lại lợi nhuận cho một số ít, trong một giới hạn cho phép của hệ sinh thái cũng như không xâm phạm những quyền cơ bản của con người.

Khía cạnh môi trường trong phát triển bền vững đòi hỏi chúng ta duy trì sự cân bằng giữa bảo vệ môi trường tự nhiên với sự khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên phục vụ lợi ích con người nhằm mục đích duy trì mức độ khai thác những nguồn tài nguyên ở một giới hạn nhất định cho phép môi trường tiếp tục hỗ trợ điều kiện sống cho con người và các sinh vật sống trên trái đất
Khía cạnh xã hội của phát triển bền vững cần chú trọng vào sự phát triển sự công bằng và xã hội luôn cần tạo điều kiện thuận lợi cho lĩnh vực phát triển con người và cố gắng cho tất cả mọi người cơ hội phát triển tiềm năng bản thân và có điều kiện sống chấp nhận được.

III. CÁC BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG:
Ban cố vấn kỹ thuật của nhóm chuyên gia quốc tế về nghiên cứu nông nghiệp TAC/CGIAR (1989) đã đưa ra các hướng dẫn để phân tích sự bền vững của phát triển nông nghiệp. Mức độ phân tích áp dụng cho 4 cấp:
  • Mức đơn vị sản xuất tại hiện trường
  • Mức trang trại
  • Mức quốc gia
  • Mức khu vực/ châu lục/ thế giới
Bảng 1: Phân tích tính bền vững
Mức độ phân tích
Đặc tính tiêu biểu của
tính bền vững
Yếu tố quyết định
Hiện trường/ đơn vị sản xuất
Cây trồng và vật nuôi cao sản
Bảo vệ đất và nguồn nước ít sâu hại (cây trồng) và bệnh tật (vật nuôi)
Quản lý đất và nguồn nước; khống chế sinh học đối với sâu hại, sử dụng phân hữu cơ, phân hóa học, thuốc trừ sâu, giống cây, con.
Trại sản xuất
Nhận thức của nông dân, sự thoả mãn nhu cầu kinh tế và xã hội, cơ cấu sản xuất đứng vững được
Hưởng thụ được tri thức, nguồn đầu tư từ bên ngoài và thị trường
Quốc gia
Nhận thức của xã hội; tiềm lực nông nghiệp khai thác phát triển vững vàng, bảo tồn được tài nguyên
Chính sách phát triển nông nghiệp, giáo dục cộng đồng, nghiên cứu và khuyến nông
Khu vực/ Châu lục/ thế giới
Chất lượng môi trường tự nhiên, phúc lợi nhân loại và tính công bằng, nghiên cứu và phát triển nông nghiệp quốc tế
Khống chế ô nhiễm, ổn định khí hậu và giới hạn phân chia (lợi ích).
Nguồn: FAO-nghiên cứu và kỹ thuật, Bài 4 Rome, Italy, 1989.

Một loạt hệ thống nông nghiệp được coi là bền vững như nông nghiệp tự nhiên (natural farming), nông nghiệp hữu cơ (organic farming), nông nghiệp bền vững đầu tư thấp (low input sustainable agriculture). Tất cả các công nghệ trên đều có đặc điểm chung đó là đầu vào từ bên ngoài thấp, sử dụng nguồn tài nguyên tại chỗ, ít sử dụng hóa chất nên mức độ ô nhiễm thấp và bảo vệ được môi trường. Các hình thức sản xuất này thiên về tự cung tự cấp trong phạm vi gia đình mà ít quan tâm đến sản phẩm tối đa.

Có thể nói mục tiêu sản lượng tối đa (maximum production) hầu như từ lâu đã là mục tiêu của các nhà sản xuất theo hướng thị trường. Vì thế người ta đã dùng hết mức thuốc trừ sâu, phân hóa học, nước, năng lượng cho sản xuất thâm canh. Cách mạng xanh những năm 60 thế kỷ trước là một ví dụ điển hình. Hình thức này chắc chắn là có lợi trước mắt nhưng về lâu về dài là có hại.

Bên cạnh mục tiêu trên có một khái niệm khác được nhiều người quan tâm ủng hộ đó là đạt sản lượng “hợp lý” (optimum production). Ở đây không phải là từ chối sử dụng hóa chất hay không đầu tư hoặc đầu tư thấp mà là căn cứ vào nhu cầu của cây và chất lượng đất để có sự đầu tư hợp lý.

Biện pháp phòng trừ tổng hợp IPM có thể được coi là một biện pháp bền vững hữu hiệu, ở đó người ta đã sử dụng thuốc trừ sâu một cách tốt nhất kết hợp với chọn lọc các giống cây kháng bệnh, kết hợp kỹ thuật trồng trọt, sử dụng các loại cây thuốc, các loài ong để chống côn trùng...
Để cho mọi người thừa nhận và thực hiện chủ trương nông nghiệp bền vững trong thực tiễn là việc rất khó khăn, một cuộc đấu tranh gian nan. Những người hoạch định chính sách cần phải có nhãn quan xa rộng để có được các chính sách thích hợp, kiên trì thuyết phục nông dân thì mới mong xoay chuyển được tình thế.

Người nông dân nào cũng muốn đạt năng suất cao, trong điều kiện cho phép ai cũng muốn sử dụng giống mới, đầu tư nhiều phân hóa học và thuốc trừ sâu. Để có thêm thu nhập, các công ty, các nhà chăn nuôi lớn sẵn sàng làm tất cả, chỉ có pháp luật may ra mới hạn chế được phần nào sự bóc lột thậm chí tàn phá tự nhiên.

Không ai, không quốc gia nào lại cam chịu đói nghèo, lại không muốn phát triển nhanh qua con đường công nghiệp hóa và hiện đại hoá. Ai sẽ hy sinh cho tương lai đây?

Sự giành giật thị trường, chiếm dụng tài nguyên gần đây đang gây lo ngại cho cộng đồng thế giới. Một số nước giàu có, nhiều tiềm lực đang tận lượng khai thác nguồn nước, nguồn năng lượng cũng như khoáng sản và bất chấp những hậu quả mang lại cho môi trường và cộng đồng. Cuộc khủng hoảng tài chính hiện nay đang làm cho tình hình này thêm gay gắt.

Phát triển bền vững tuy không giải quyết được mọi chuyện, nhưng nó có thể đưa ra được những phương sách, sự hướng dẫn cho việc nghiên cứu và phát triển vì sự sống của thế hệ tương lai. Lẽ đương nhiên chúng ta vẫn còn hy vọng ở lương tri con người, bởi vì không ai muốn đời con cháu phải trả giá. Nhu cầu thì phải thoả mãn, nhưng lòng tham thì cần hạn chế! Bài học của khủng hoảng kinh tế gần đây chắc chắn sẽ thúc đẩy các quốc gia suy nghĩ nhiều đến tính bền vững trong phát triển.

Việc dùng các nguồn năng lượng mới cũng đã đạt được kết quả đáng mừng. Châu Âu (EU) hiện đang dẫn đầu thế giới về sử dụng các nguồn năng lượng mặt trời, năng lượng gió, sóng biển, năng lượng hydro và năng lượng sinh học. Tổ chức E.U đã đặt mục tiêu tăng tỷ lệ sử dụng các nguồn năng lượng mới trên lên 12% trong năm 2010. Để tránh gây hậu quả xấu đối với thị trường lương thực, gần đây E.U quy định nhiên liệu sinh học thay thế chế biến từ lương thực không được quá 6%, phầncòn lại phải từ các nguồn khác như đã nói ở trên.Đây là những nguồn năng lượng sạch, hiệu quả cao và không gây ô nhiễm môi trường.

IV. TIÊU CHUẨN ĐÁNH GIÁ HỆ THỐNG NN BỀN VỮNG
Các vấn đề sau đây cần được xem xét một cách hệ thống:

1. Khả năng cân đối giữa nhu cầu và tiềm năng cung cấp những sản phẩm chăn nuôi là một chỉ tiêu đánh giá PTBV trực tiếp. Vấn đề nhu cầu các sản phẩm chăn nuôi tăng có liên quan đến giảm diện tích đất tự nhiên, quá trình chuyển hoá dinh dưỡng trong thiên nhiên và nguồn lương thực dự trữ. Tuy tồn tại mối tương tác thuận giữa chăn nuôi và trồng trọt, cùng thúc đẩy phát triển, và chăn nuôi còn được xem như hoạt động chính để giảm sự rủi ro trong sản xuất nông nghiệp, song không tránh khỏi sự cạnh tranh về đầu tư, năng lượng cung cấp trong sản xuất. Chỉ số về mối tương quan thuận sẽ phản ánh sự PTBV trong chăn nuôi.

2. Vấn đề sử dụng đất nông nghiệp: Dự kiến đất có khả năng trồng trọt sẽ giảm từ 0,28 ha/người ở mức hiện nay xuống 0,17 ha/người vào năm 2025, riêng châu Á sẽ giảm xuống 0,09 ha/người (WRI, 1990). Theo ước tính của FAO, diện tích đất trồng trọt sẽ ở mức 0,15 ha/người năm 2050. Vấn đề giảm diện tích đất trồng trọt có liên quan trực tiếp tới sự PTBV vì diện tích mới mở ra lại chủ yếu ở những vùng đất khó khăn, tiềm năng năng suất thấp và thường thoái hoá sau quá trình canh tác. Theo đánh giá sơ bộ có khoảng 40% đất có khả năng trồng trọt và 21% đất trồng cỏ sẽ chịu “tác động do con người gây thoái hoá”; ở hầu hết những nước đang phát triển, quá trình rửa trôi là dạng chính trong thoái hoá đất. Kết quả phân tích ở Nam Mali, lượng dinh dưỡng trong đất mất đi ở một số cơ cấu luân canh tương đương với giá trị sản phẩm thu được ở thời giá (1992). Hiệu quả thực sự của hệ thống chăn nuôi là tác động đến cân bằng sinh dưỡng trong đất thông qua quá trình cải tạo đất, tăng chất hữu cơ, giảm xói mòn, rửa trôi. Xói mòn cũng ảnh hưởng rất lớn đến quá trình thoái hoá đất và chịu tác động của nhiều yếu tố, trong đó bao gồm cả tác động do chăn nuôi. Phá rừng là nguy cơ đe dọa tính ổn định của hệ thống sản xuất nông nghiệp, hàng năm chăn nuôi góp phần trực tiếp vào quá trình này khoảng 9% hoặc thậm chí còn cao hơn (sử dụng làm bãi chăn thả, phát triển đồng cỏ...). Do đó, tác động của hệ thống chăn nuôi đến quá trình thoái hoá đất, duy trì cân bằng dinh dưỡng trong đất là chỉ tiêu PTBV. Những dự báo gần đây về các vùng đất thấp ven biển sẽ bị nhấn chìm do hệ quả của việc trái đất ấm dần lên, như vậy đất trồng trọt lại càng bị co hẹp.

3. Sử dụng năng lượng hiệu quả: Hầu hết những sản phẩm tăng lên hiện nay là kết quả của tăng sử dụng năng lượng hoá thạch, đây là nguồn năng lượng không tái tạo được. Vấn đề này liên quan tới việc giảm tỉ lệ tổng số năng lượng, từ cao hơn 10 ở hệ thống đầu tư thấp, đến nhỏ hơn 2 ở hệ số đầu tư cao. Quá trình sản xuất chăn nuôi góp phần giảm bớt sử dụng nguồn năng lượng này thông qua các dạng năng lượng khác như sức kéo, nhiên liệu từ phân. Việc sử dụng năng lượng hoá thạch rồi đây sẽ bị giảm dần bởi nguồn năng lượng này sẽ cạn dần, buộc người ta phải có chương trình khai thác sử dụng các nguồn năng lượng sạch khác.
Ngoài ra, sử dụng nước và nguồn dinh dưỡng hiệu quả, cân đối cũng giữ vai trò rất quan trọng, đặc biệt có tác động lớn đến hệ thống canh tác và qua đó ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng năng lượng.

4. Sự ô nhiễm môi trường có liên quan chính đến hệ thống thâm canh, chăn nuôi như: (a) ô nhiễm mạch nước ngầm do khoáng chất mà nguyên nhân chính là sự mất cân bằng dinh dưỡng (b) các hoá chất độc hại các sản phẩm thuốc thú y, thuốc trừ sâu.
Khắc phục sự ô nhiễm này theo hướng đa canh, đa dụng, sử dụng giống thích ứng, giảm lượng thuốc thú y, dùng vac xin và kỹ thuật quản lý...

5. Đa dạng sinh học được xem là cơ sở cần thiết có lợi cho tương lai. Nguy cơ mất dần tính đa dang sinh học (ĐDSH) rất lớn do mất dần diện tích tự nhiên, nơi tiềm chứa hệ sinh thái đa dạng, để chuyển thành diện tích trồng trọt với hệ cây trồng cố định, và hệ di truyền theo quá trình điều khiển của con người. Đây là vấn đề quan trọng nhưng để đánh giá chính xác cũng rất khó.
ĐDSH cũng gắn liền với tính ổn định sinh học được biểu hiện như khả năng chống chịu, khả năng thích nghi và biến đổi, tính bảo thủ di truyền...

V. BƯỚC NHẢY CỦA NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM
Việt Nam được thế giới biết đến như một nước đã có bước nhảy vọt về nông nghiệp những năm gần đây. Sau đổi mới về kinh tế, Việt Nam không chỉ tự túc được về lương thực ở trong nước mà còn tham gia xuất khẩu gạo trên thị trường thế giới (từ năm 1989). Hiện nay, Việt Nam là nước xuất khẩu gạo lớn thứ hai trên thị trường quốc tế với khoảng 4,5 triệu tấn hàng năm. Cùng với lúa, các sản phẩm cây trồng khác cũng phát triển rất ấn tượng. Việt Nam hiện là nước xếp thứ nhất về xuất khẩu hạt tiêu, thứ hai về xuất khẩu cà phê và hạt điều, thứ ba về cao su, thứ 9 về chè, và cũng nằm trong nhóm 10 nước đứng đầu về xuất khẩu hải sản trên thế giới.

Điều quan trọng và đáng ngạc nhiên nhất là những mốc thành tựu này đều đạt được trong điều kiện nông nghiệp còn dựa phần lớn trên hệ thống nông hộ nhỏ, với mức đầu tư thấp, và cơ sở hạ tầng chưa mấy phát triển, khi mà sán xuất trang trại công nghiệp quy mô lớn hơn còn tương đối ít. Hơn thế, sản xuất nông nghiệp chủ yếu dựa vào lao động gia đình với kỹ năng tương đối thấp.

Những thành tựu trên dẫn ta đến những suy nghĩ nghiêm túc về:
  • Vai trò quan trọng và sức mạnh của người nông dân cần cù chịu khó, những người đang làm chủ kinh tế gia đình, những người đang nắm quyền quyết định việc sử dụng đất đai, cây trồng, vật nuôi và ngày càng chứng tỏ được khả năng tham gia thị trường.
  • Chính sách nông nghiêp thích hợp đúng đắn đã đóng góp có tính quyết định vào bước nhảy của nông nghiệp : như đặt sự quan tâm hàng đầu về sản xuất lương thực, đồng thời phát triển mạnh các cây công nghiệp, như cà phê, cao su, hạt tiêu, và hạt điều, dựa trên sự kết hợp giữa các trang trại nông hộ và các trang trại quy mô vừa và lớn để tạo ra vùng hàng hóa với lượng sản phẩm lớn cho tiêu thụ trong nước và xuất khẩu.
  • Những thành tựu này nhắc nhở mọi người rằng không được quên vai trò của sản xuất nông hộ nhỏ ở các nước đang phát triển, và cần phải tạo điều kiện thuận lợi hỗ trợ nông dân tiếp cận thị trường.
VI. VAI TRÒ CỦA NGÀNH CHĂN NUÔI TRONG SẢN XUẤT VÀ ĐỜI SỐNG XÃ HỘI
Xét trên bình diện thế giới, nhất là với các nước châu Á, chăn nuôi luôn là một ngành kinh tế nông nghiệp quan trọng. Hiện nay trên toàn thế giới có hơn 600 triệu người nghèo đói, sống với mức trong khoảng dưới 1 đô la Mỹ/ ngày. Trên một mức độ nào đó họ dựa vào chăn nuôi gia đình làm kế sinh nhai, một nửa số này hiện đang sống tại châu Á (Thornton và cộng sự, 2002). Bên cạnh những người chăn nuôi, hàng triệu công việc liên quan xuất hiện song song với chuỗi giá trị của nó, trong các dịch vụ và cung cấp các vật tư và trong cả chuỗi mắt xích tiêu thụ, chế biến và bán lẻ. Theo tính toán có từ khoảng 4 đến 17 công việc ngoài trang trại được phát sinh khi ta thu gom, chế biến và tiêu thụ được 100 lít sữa, số lượng lao động phụ thuộc vào số sản phẩm được bán ra (FAO/ILRI, 2004)

Đặc điểm nổi bật của nông nghiệp Việt Nam là hệ thống sản xuất kết hợp mà rõ ràng nhất là sự kết hợp mật thiết giữa chăn nuôi và trồng trọt, trong đó trâu bò được sử dụng làm sức cày kéo trong trồng trọt, cũng như nuôi lợn và trồng lúa hỗ trợ lẫn nhau. Ở đồng bằng Sông Hồng, nông dân thường ví cảnh sung túc với “lúa đầy bồ, lợn chật chuồng”, có nghĩa là nếu đầu lợn tăng sẽ có nhiều lúa gạo và ngược lại. Có thể thấy rất lâu rồi, phân chuồng được coi là loại phân có giá trị trong trồng lúa. Mặc dù lợn thực sự là tốn rất nhiều thóc gạo, nhưng trong hệ thống sản xuất nông hộ, sự mâu thuẫn này hình như không nghiêm trọng như ta nghĩ, có lẽ một phần vì người ta đã sử dụng hợp lý các nguồn thức ăn tại chỗ, một phần khác là do năng suất lúa vẫn còn có thể tăng mà chưa đạt đến mức giới hạn.

Người ta có thể thấy những lợi thế rõ ràng của chăn nuôi quy mô nhỏ, như sự khép kín với trồng trọt, phù hợp với khả năng đầu tư và trình độ kỹ thuật của nông hộ nhỏ. Nó cũng cho phép sử dụng tốt hơn các giống địa phương có đặc điểm là năng suất thấp nhưng lại thích nghi tốt với điều kiện sinh thái.

Trong cộng đồng canh tác quy mô nhỏ, chăn nuôi có thể được coi là phương pháp có hiệu quả nhằm xóa đói giảm nghèo. Qua chăn nuôi, các sản phẩm có giá trị thấp (như ngũ cốc và phụ phẩm của nó) đã trở thành các sản phẩm protein động vật có giá trị cao.

Những điểm mạnh của chăn nuôi nông hộ:
1. Lợi thế lớn nhất của chăn nuôi nông hộ là sự kết hợp với trồng trọt như vậy nó có thể sử dụng tốt hơn các nguồn thức ăn có sẵn tại địa phương, tạo ra sự quay vòng về năng lượng.
2. Chăn nuôi quy mô nhỏ đòi hỏi đầu tư thấp và là ngành sản xuất đa dạng có thể hạn chế tối đa sự rủi ro.
3. Chăn nuôi có thể tạo ra nhiều công ăn việc làm cho lao động ở nông thôn, đóng góp lớn lao vào công cuộc xóa đói giảm nghèo.
4. Chăn nuôi nông hộ do tính chất kết hợp của nó đã góp phần quan trọng trong gìn giữ tính đa dạng sinh học.

Những điểm yếu của chăn nuôi nông hộ:
1. Điểm yếu của chăn nuôi nông hộ phổ biến là phân tán, nhỏ lẻ. Do khối lương sản phẩm không lớn và chất lượng thấp nên khó tiếp cận thị trường. Cần thiết phải có một hình thức tổ chức thích hợp như hợp tác ngành hàng để tập hợp các sản phẩm của từng nông hộ từ đó tiếp cận thị trường.
2. Một điều rõ ràng là khi chăn nuôi nông hộ phân bổ ngay trong khu dân cư thì rất khó kiểm soát dịch bệnh cho cả người lẫn gia súc. Cũng rất khó áp dụng các kỹ thuật an toàn sinh học để phòng tránh các bệnh truyền nhiễm (như lở mồm long móng, cúm gia cầm, v.v).
3. Ở Việt Nam, chăn nuôi phát triển rất mạnh ở các vùng được gọi là “ làng nghề” (như: nấu rượu, làm bánh, mỳ, miến). Nhưng do chăn nuôi tập trung dầy đặc đã gây ra ô nhiễm môi trường nặng nề, tình trạng này có thể thấy ở rất nhiều nơi có mật độ dân cư cao.
4. Trong điều kiện mới của “khủng hoảng lương thực”, thóc gạo ngày càng quý thì “cái gọi là chăn nuôi truyền thống” có thể tạo ra sự lãng phí về năng lượng do hiệu quả chăn nuôi thấp (tỷ lệ chuyển hóa thức ăn thấp)

Có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng tiêu cực đến sản xuất chăn nuôi quy mô nhỏ dạng tiểu nông. Những hạn chế này nằm ngay trong tính chất của sản xuất nhỏ. Từ đó mà bên cạnh mặt tốt là ở chừng mực nào đó nó khai thác được nguồn tài nguyên sẵn có của địa phương để phát triển chăn nuôi, nhưng đồng thời nó cũng rất hạn chế và khó đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng nhanh đối với sản phẩm xã hội trong điều kiện công nghiệp hoá.

Với tất cả những khó khăn hiện tại ở một nước chậm phát triển như Việt Nam, do thiếu đất canh tác và vốn, cơ sở hạ tầng nghèo nàn và tay nghề thấp của nông dân, chăn nuôi nông hộ nhỏ sẽ tiếp tục tồn tại một thời gian dài nữa. Những trở ngại này cần phải được xem xét nhằm tạo ra các điều kiện thuận lợi và hạn chế bớt những bất lợi của chăn nuôi quy mô nhỏ. Đây là một nhiệm vụ cấp bách của phát triển chăn nuôi bền vững.

VII. CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU NÔNG NGHIỆP - MỤC TIÊU CHUNG
Để khắc phục các yếu kém của nông nghiệp dựa trên sản xuất nhỏ và nâng cao mức sống cho nhân dân thì sự chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp là nhiệm vụ bắt buộc và cấp bách. Mục tiêu của quá trình này nhằm:
  • Khuyến khích tạo ra công ăn việc làm ở nông thôn, sử dụng tốt hơn lao động tại chỗ và đa dạng hóa sản phẩm nông nghiệp.
  • Phục hồi rừng đầu nguồn, nâng cao độ màu mỡ của đất.
  • Đa dạng hóa sản xuất chăn nuôi và trồng trọt trong hệ thống sinh thái phù hợp nhằm bảo vệ và phục hồi các nguồn gen địa phương quý giá.
  • Đóng góp vào bảo vệ các nguồn lợi thiên nhiên và môi trường.
  • Tạo nên các sản phẩm đáp ứng được nhu cầu thị trường ngày càng cao trong nước và quốc tế theo hướng nâng cao hiệu quả, chất lượng và an toàn thực phẩm.
Đến nay, hàng loạt các vùng nông phẩm hàng hóa lớn đã được hình thành vững chắc như lúa tại đồng bằng Sông Cửu Long và đồng bằng Sông Hồng, hạt tiêu, cà phê tại cao nguyên Trung bộ, cao su tại vùng Đông Nam bộ, rau, quả và hoa tại Đà Lạt v.v.

Hệ thống nông nghiệp Việt Nam đã đạt được thành tích đáng ghi nhận không chỉ ở lĩnh vực lương thực và cây công nghiệp mà còn ở lĩnh vực chăn nuôi gia súc và thủy sản. Việc áp dụng các kỹ thuật mới trong nông nghiệp đã đóng góp vai trò to lớn trong phát triển nông nghiệp và quản lý các giống cây trồng và giống vật nuôi. Khuyến nông đã phát huy vai trò to lớn trong việc nâng cao trình độ sản xuất của nông dân. Chăn nuôi là bộ phận quan trọng của nông nghiệp nhiệt đới Việt Nam và nó đã có sự đóng góp xứng đáng.

VIII. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CỦA SỰ THAY ĐỔI CẤU TRÚC CHĂN NUÔI TOÀN CẦU
Ở Việt Nam, thay đổi cơ cấu nông nghiệp đã được tiến hành vài năm trước khi gia nhập WTO để đáp ứng ứng các yêu cầu của xã hội và thị trường thế giới.

Ngày nay, thay đổi cơ cấu chăn nuôi đang diễn ra ở mọi nơi để thích ứng với kinh tế toàn cầu. Quá trình có thể được nhận ra như sau:
• Thay đổi từ một địa phương sang hoạt động kinh tế toàn cầu
• Thay đổi từ cung sang cầu
• Thay đổi từ kiêm dụng và phi mậu dịch sang lương thực và hàng hóa
• Thay đổi từ nông thôn, trang trại mặt đất sang công nghiệp đô thị
(Henning Steinfeld - FAO 2002).

Từ những đặc điểm này, những nhà sản xuất phải đầu tư vốn để phát triển hệ thống chăn nuôi công nghiệp với năng suất cao, quay vòng nhanh. Vùng chăn nuôi công nghiệp sẽ được tập trung vào một khu nhất định, thuận tiện cho tiếp cận thị trường. Tiếp theo là những dây chuyền sản xuất dài bao gồm các hoạt động đa dạng từ các trang trại đến siêu thị sẽ được hình thành. Mật độ các công ty lớn sẽ bắt đầu chi phối thị trường trong và ngoài nước như đã xảy ra ở các nước đang phát triển khác (Brazil, Thailand, Philippines, và các nước khác)

Dường như quá trình công nghiệp hóa ngành chăn nuôi ở Việt Nam là không thể tránh khỏi, và chăn nuôi truyền thống sẽ giảm dần. Mặc dù vậy, nó sẽ còn tồn tại một thời gian dài nữa ở những khu vực xa thành phố và sản phẩm của nó có thể cung cấp cho thị trường địa phương và trong các cộng đồng tự cung tự cấp.

IX. MỤC TIÊU CỦA CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU CHĂN NUÔI NƯỚC TA
1/ Đến năm 2020 ngành chăn nuôi cơ bản chuyển sang sản xuất phương thức trang trại, công nghiệp, đáp ứng phần lớn nhu cầu thực phẩm đảm bảo chất lượng cho tiêu dùng và xuất khẩu.
2/ Tỷ trọng chăn nuôi trong nông nghiệp đến năm 2020 đạt trên 42%, trong đó năm 2010 đạt khoảng 32% và năm 2015 đạt 38%.
3/ Đảm bảo an toàn dịch bệnh và vệ sinh, an toàn thực phẩm, không chế các bệnh nguy hiểm trong chăn nuôi.
4/ Các cơ sở chăn nuôi, nhất là chăn nuôi theo phương thức trang trại, công nghiệp và cơ sở giết mổ, chế biến gia súc, gia cầm phải có hệ thống xử lý chất thải, bảo vệ và giảm ô nhiễm môi trường.

X. MỘT VÀI Ý KIẾN VÀ THẢO LUẬN
1. Như đã đề cập ở trên, thành tựu của phát triển nông nghiệp trong mấy thập kỷ qua là rất to lớn.Việc cải tiến công nghệ và các chính sách mở cửa là những yếu tố quyết định. Trong buổi đầu phát triển, những chính sách phù hợp trong nông nghiệp là yếu tố thành bại nhằm huy động nhiệt tình của nông dân. Nó tạo ra một cuộc cách mạng về nông nghiệp ở Việt Nam, làm thay đổi một đất nước tõ nhập khẩu lương thực trở thành một nước xuất khẩu lương thực.

2. Hệ thống kết hợp giữa trồng trọt và chăn nuôi là một thuận lợi đáng kể của hệ thống canh tác. Nó không chỉ quan trọng trong phát triển kinh tế mà còn góp phần gìn giữ đa dạng sinh học. Hệ thống này phải được cải tiến trong điều kiện mới để đạt được hiệu quả kinh tế và phát triển bền vững.

3. Dường như chưa có những thành tựu đáng kể nào về xuất khẩu sản phẩm chăn nuôi (không tính thuỷ sản) do nhu cầu trong nước rất lớn và được giá và đây cũng là một đặc điểm của sản xuất chăn nuôi nước ta. Xem ra ở Việt nam, việc sản xuất protein động vật để xuất khẩu không mang lại lợi nhuận xét về mặt hiệu quả kinh tế và cả về sinh thái.

4. Tiến lên công nghiệp hoá là tất yếu, nhưng rõ ràng là còn rất nhiều khó khăn trong chuyển đổi cơ cấu chăn nuôi từ quy mô nhỏ sang quy mô lớn hơn, từ hệ thống chăn nuôi truyền thống sang chăn nuôi công nghiệp. Cần phải nhấn mạnh rằng trong quá trình chuyển đổi chúng ta phải chú ý tới sinh kế của các nông hộ nhỏ để giữ ổn định xã hội - cơ sở cho phát triển, bởi vì thay đổi cơ cấu chăn nuôi là liên quan mật thiết đến phân bổ lại ruộng đất, với tạo công ăn việc làm và xoá đói giảm nghèo ở nông thôn.
Có cảm nhận rằng chúng ta vẫn chưa có được một lộ trình cụ thể khi tiến hành công nghiệp hoá ngành chăn nuôi, bởi chưa thấy đâu là giải pháp tạo việc làm cho số nông dân nhỏ đông đảo, chưa có các biện pháp hữu hiệu giúp họ chuyển sang chăn nuôi quy mô vừa và lớn bởi họ thiếu đủ thứ: vốn, kỹ năng , kiến thức…

5. Đối với một nước nghèo và đông dân như Việt Nam, chuyển đổi nông nghiệp là cả một cuộc cách mạng ở nông thôn. Ta sẽ gặp nhiều hạn chế về nhiều mặt như vốn đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, phòng chống dịch bệnh, và bảo vệ môi trường. Ngay cả khi phát triển chăn nuôi theo hướng công nghiệp, việc khai thác lợi thế của chăn nuôi truyền thống với các giống thích hợp thích nghi với điều kiện sinh thái và kinh tế và phù hợp với thị trường trong nước cũng vẫn phải rất coi trọng.

6. Một thực tế mà ai cũng thấy đó là ở nước ta giá thức ăn chăn nuôi là cao so với khu vực và ngành thức ăn công nghiệp hiện đã bị các nhà đầu tư nước ngoài khống chế (khoảng 60% sản xuất thức ăn công nghiệp là do nhà đầu tư nước ngoài). Trên thị trường nội địa giá sản phẩm chăn nuôi cũng luôn đắt hơn nhiều so với bên ngoài. Rõ ràng là sức cạnh tranh của sản phẩm chăn nuôi của nước ta còn rất yếu trên cả thị trường nội địa.

XI. NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN SUY NGHĨ
Bước vào hội nhập kinh té, lại đang gặp khủng hoảng tài chính tế toàn cầu nhiều vấn đề đang nổi lên thách thức ngành chăn nuôi nước ta:

1. Lương thực giờ đây không những phải cung cấp cho con người, vật nuôi mà còn phải chia sẻ cho nhiên liệu sinh học. Chắc chắn là giá các loại hạt sẽ ngày càng đắt lên, trong khi nước ta đã nhập hàng năm một khối lượng khá lớn ngô, đậu tương , bột cá. Đâu sẽ là lựa chọn thông minh cho chăn nuôi Việt nam. Lợi thế phát triển sẽ là ở đâu, loại gia súc gì, con ăn cỏ hay con ăn thức ăn tinh? Có thể xây dựng cơ sở nguyên liệu cho thức ăn chăn nuôi trong nước được không, nhất là ngô để giảm phụ thuộc vào nhập khẩu ?

2. Ngành gia cầm công nghiệp tiêu tốn thức ăn tinh và sức cạnh tranh không cao. Vị trí của gà vườn sẽ như thế nào? Con vịt thả đồng - một lợi thế tuyệt vời nếu khống chế được bệnh cúm gia cầm.

3. Nước ta đã gia nhập WTO, việc điều chỉnh thị trường thịt là không tránh khỏi. Một số loại thực phẩm nhất thiết phải sản xuất trong nước, loại nào có thể phải nhập phần lớn. Cơ cấu chăn nuôi chắc sẽ có thay đổi, hậu quả sẽ như thế nào, nhất là đối với công ăn việc làm của nông dân?

4. Ưu điểm lớn nhất của chăn nuôi truyền thống (nông hộ) là sự kết hợp, là khả năng chịu đựng thể hiện ở chỗ người nông dân nhiều khi có thể chấp nhận “ lấy công làm lãi “ để duy trì công ăn việc làm. Con đường tiến lên công nghiệp hoá xem ra còn dài, sẽ phải hỗ trợ người nông dân nhỏ sao đây để họ hoà nhập được với thị trường? Liên kết nông dân trong hình thức hợp tác xã ngành hàng nên được tổ chức như thế nào? Những hỡnh thức “ khoán chăn nuôi” liệu có giúp ích được cho sản xuất nông hộ tiếp cận thị trường?

5. Các công ty lớn nước ngoài đang chiếm ưu thế mà rõ nhất là ngành thức ăn gia súc. Kinh nghiệm cho thấy ở các nước trong khu vực khi công nghiệp hoá ngành chăn nuôi thì các đại công ty gần như nắm hết các lợi thế. Đó là nguy cơ đang ngày càng rõ mà ta phải hết sức lưu ý để giúp nông dân nước ta không bị hất ra khỏi cuộc chơi. Ta đã vào WTO và sẽ không còn có thể trông mong gì nhiều ở chuyện áp đặt hàng rào thuế quan.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Chiến lược phát triển chăn nuôi đến năm 2020 - Cục Chăn nuôi, Bộ NN và PTNT, Hà Nội, 2007
2. Hệ thống khoán chăn nuôi lợn nông hộ nhỏ theo hướng thị trường có lời ở miền Bắc Việt Nam. Báo cáo của dự án ILRI-HAU-IFPRI-FAO PPLPI, 2008
3. Phát triển chăn nuôi nông hộ nhỏ. Tài liệu của hội thảo CASREN, Bộ NN và PTNT, Hà Nội, 2004.
4. Thời đại thay đổi quản lý chăn nuôi: Cơ hội và thách thức cho các nông trại nhỏ, Christopher Delgado, ILRI 2004.
5. Towards a pro-Poor policy Agenda in the SEA Region Hub of the FAO PPLPI - Achilles Costales, MARD-ILRI Livestock Policy Workshop, Hanoi 23-24 JULY, 2004
6. Future research needs to meet the challenges of livestock development, Carlos Sere and Iain Wright, AAAP Conference, Hanoi, 2008
7. Phát triển chăn nuôi trong quá trình chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp. Lê Viết Ly, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội, 2007

GS.TS. Lê Viết Ly - Hội KHKT Chăn nuôi Việt Nam

Nội dung bài này:

Nội quy ! Đóng lại *Cám ơn bạn đã đọc bài viết!
Để Website ngày càng phát triển mọi thắc mắc, gợi ý hoặc bình luận xin chia sẻ bên dưới hoặc Gửi thư hay Báo lỗi với Vetshop VN.
Nếu bạn cần đăng bài, giúp đỡ về tài liệu hoặc có yêu cầu về sản phẩm xin cứ liên lạc.
Hãy viết bằng tiếng Việt liên quan tới chủ đề của bài và có dấu để mọi người dễ đọc hơn.
* Lưu ý:
Chèn link bằng thẻ: <a href="Link liên kết" rel="nofollow">Tên</a>
Tạo chữ <b>đậm</b> <i>Ngiêng</i>
 

Google+ Followers

Thông báo: Bạn đọc, khách hàng có yêu về kỹ thuật chuyên môn, tài liệu chuyên nghành hoặc sản phẩm của vetshop VN, xin liên lạc với chúng tôi tại vetshop.vn@gmail.com hoặc tại gian hàng trực tuyến của Vetshop VN. Rất mong được sự ủng hộ của các bạn, xin cám ơn! Find us on Facebook
Find us on Twitter
Find us on Youtube

Bình luận mới nhất


Design by : Free WordPress Themes | Lasantha - Premium Blogger Themes
Liên Hệ | Site Map | About | Trang Chủ | Back to top
Bản quyền Vetshop VN 2013 | Được cung cấp bởi VetVN Co., Ltd DMCA.com
Để tôn trọng quyền tác giả bài viết, xin ghi rõ nguồn Vetshop VN và tên tác giả khi phát hành lại mọi thông tin trên trang này.
Xem tốt nhất ở trình duyệt Google Chrome, Mozilla Firefox với độ phân giải 1024 x 768 pixel.